Pir Sultan Abdal Divan Edebiyatından Etkilendi mi?
Ah, Pir Sultan Abdal… Bu adam hem Anadolu’nun bağrında yankılanan bir halk ozanı, hem de sözleriyle bir dönemin dertlerini dillendiren bir filozof. İyi de, bizim gibi bir genç ne alaka, değil mi? İzmir’de kafası sürekli dolu olan, ama sürekli şaka yapan biri olarak, Pir Sultan Abdal’ı düşündüğümde aklıma gelen ilk şey şu: “Bu adam, Divan Edebiyatı’ndan etkilenmiş mi? Yani bu adamın kafasında, o kadar derin divan beyitleri mi vardı?”
Neyse, hadi bir göz atalım.
Pir Sultan Abdal Kimdir?
Pir Sultan Abdal, 16. yüzyılda Anadolu’da yaşayan, halk edebiyatının önemli isimlerinden biridir. Sözleriyle halkı eğiten, aynı zamanda onlara cesaret veren, mücadeleye çağıran bir ozandır. Divan Edebiyatı’nın “zarif” ve “yüce” dilinden daha çok halkın dile kolayca yerleşebilecek, doğrudan anlatımları tercih etmiştir. Ama tabii, bu demek değil ki, Divan Edebiyatı’nın etkilerini yok sayalım. Hadi gelin, bu işin içine biraz daha eğlenceli bakalım.
Pir Sultan Abdal ve Divan Edebiyatı: İkili İlişki
İzmir’de sokakta yürürken bir anda kafama takılan bir düşünceyi paylaşayım: Pir Sultan Abdal, Divan Edebiyatı’ndan etkilenmiş olabilir miydi? Hadi, ciddi düşünelim. Divan Edebiyatı’nın diline bakınca, insan bir parça “ne kadar ağır ya, bir şair nasıl bu kadar saraylı konuşabilir?” diye düşünmeden edemiyor. Ama Pir Sultan Abdal’ı dinlediğinizde tam tersi bir durum var. Onun şiirleri, halkın dilinden, onların içinden çıkmış gibi. “Bu adam, sarayın edebiyatıyla ne yapacak?” diye soruyorum kendi kendime. Ama sonradan fark ediyorum: Herkes bir zamanlar saraylı olmuştu; belki Pir Sultan da bir noktada bu dilden etkilenmiştir, ama o dili halkın anlayacağı şekilde harmanlamıştır.
“Pir Sultan Abdal, Divan Edebiyatı’ndan etkilenmiş mi?” sorusunu daha ciddi soracak olursak, divan edebiyatının etkisi yadsınamaz. Divan şairleri, sanatlarını genellikle saraylarda icra ederken, Pir Sultan Abdal, köylerin ve kasabaların halkıyla iç içeydi. Ama şunu unutmamalı: O dönemin kültürel atmosferi her yerde bir şekilde etkiliydi. Yani, Divan Edebiyatı’ndan etkilenmiş olması muhtemel. Hatta, o dönemin en etkili şairlerinden biri olan Fuzuli’nin şiirlerinin Pir Sultan Abdal’ın söylemlerine tesir etmiş olması bile sürpriz olmaz.
Pir Sultan’ın Şiirlerinde Saray Edebiyatının İzleri
“Hayır, hayır! Pir Sultan Abdal’ın şiirleri halk edebiyatıdır,” diyecek olanlarınız vardır. Ama düşünün bir: Pir Sultan Abdal, bazen o kadar derin bir dil kullanıyor ki, “Aman Tanrım, Divan şairi de olabilir miydi?” sorusu kafamda dönmeye başlıyor. Fakat, bir şey fark ediyorum. Pir Sultan Abdal’ın halk şairliği ile Divan şairliği arasında bir fark var: Pir Sultan, Divan Edebiyatı’nın ağırbaşlı ve saraylı dilini, halkın anlayacağı şekilde dönüştürmüş.
Mesela, bir Divan şairi olan Nef’i’nin yazdığı beyitleri düşündüğümde; “Bütün bir ömrü edebiyatla dolmuş, o kadar süslü, o kadar “öğretici” bir dil kullanıyor ki, bir süre sonra insan düşünmeden edemiyor: ‘Abi, bana ne yani, ben günlük hayatımda bunu mu kullanacağım?’ Oysa Pir Sultan, bu divan etkilerini halkın diliyle harmanlayıp, halkın derdini, acısını ve gücünü öyle bir şekilde dile getiriyor ki, sanırım bu adam gerçekten bir halk ozanı!”
“Düşünmeyi Terk Ediyorum, Ama Bir Süre Düşünmeye Devam Ediyorum”
Bir gün arkadaşlarımda otururken, “Ya arkadaşlar, Pir Sultan Abdal’ın dilinin halk edebiyatı ve divan edebiyatı arasında gidip geldiğini hiç düşündünüz mü?” dedim. Herkes sessiz kaldı, kimse cevap vermedi. Sonra birisi “Ya Pir Sultan Abdal’ı hiç düşünmedik, biz seni düşünüyoruz şu an” dedi. Bu kadar “derin” bir soru bir anda “yaşanan an”ın önüne geçti tabii. Ne diyelim, bazen insanın aklına takılan sorular, cevapsız kalabilir. Ama bu bana bir şey hatırlatıyor: Pir Sultan’ın söyledikleri, aslında Divan Edebiyatı’ndan ne kadar etkilendiğini ve bu etkiyi halk şairliğiyle harmanladığını gösteriyor.
Bunun üzerine derin bir düşünmeye başladım. Yaşadığım hayatı düşünüyorum; ne de olsa “Halk Edebiyatı” dediğimiz şey bir şekilde halkın her an içinde var olduğu bir şey değil mi? Bir espriyi düşünün mesela. İzmir’de bir kafede, “Ya, bizim hayatta kimseyle muhabbeti kaybetmemelisin. Ama kaybettim işte” diyen bir arkadaşımı duyduğumda hemen “Yahu, Pir Sultan bu durumu nasıl anlatırdı?” diye düşündüm. Ne var ki, onun dilinden bugüne aktarılan şiirlerinde bir şekilde insanın “hayatla muhabbetini kaybetmemesi gerektiği” mesajı vardı.
Yani, halkın içinden bir şair olmak, her zaman halkı koruyan bir bakış açısına sahip olmak demek. Pir Sultan’ın “biri bana ne diyebilir ki?” tavrı, belki de bir çeşit halkın, divanın etkisinden sıyrılıp özgürleşmesiydi.
Kısa Diyaloglar ve İç Ses: Şiir Hangi Yerde Başlar?
Evet, bu yazı da bir noktada iç sesimle ve günlük hayatla kesişiyor. Bir diyalog başlasın, “Pir Sultan Abdal Divan Edebiyatı’ndan etkilenmiş miydi?” sorusunun komik taraflarını gösterelim:
Ben: “Bence Pir Sultan Abdal, bir bakıma Divan Edebiyatı’ndan etkilenmiş olabilir.”
Arkadaşım: “Hadi be! O kadar mı?”
Ben: “Evet, çünkü her şairin bir geçmişi var, değil mi?”
Arkadaşım: “Ama Divan Edebiyatı fazla klasik ve saraylı bir dil değil mi?”
Ben: “Saraylı olmasalar, halkı eğitmeye başlasalar kimse dinlemezdi. Biraz öyle oluyor işte.”
İç Sesim: “Evet, evet, Pir Sultan gerçekten de hem halkın dilini hem de saray kültürünü harmanlamış. Bunu çok doğru söylemişim.”
Sonuç: Pir Sultan Abdal ve Divan Edebiyatı
Pir Sultan Abdal, halkın içinden bir şairdi, ama Divan Edebiyatı’ndan etkilenmişti. Bu, onun halk şairi olmasına engel değildi. Aksine, Divan şairlerinin etkilerini halkın anlayacağı bir dille harmanlayarak, kendi özgün şiirini oluşturdu. Herkesin kabul edebileceği bir dilde, halkın sesini duymaya ve duyurmaya çalıştı. Zaten kim ne derse desin, Pir Sultan Abdal, Divan Edebiyatı’nı değil, o edebiyatı halkın gönlüne dönüştürdü.
Ne diyelim? Pir Sultan Abdal’a teşekkür ederiz; belki de bugün bu yazıyı yazmamıza vesile olmuştur!